Có dịp, xưởng tôi nhận một lượt 4 chung cư giao trong ba tuần, và thợ chính bỏ việc đúng lúc nước sôi lửa bỏng. Mình phải tự đứng máy bào 11 giờ mỗi ngày liền 9 hôm. Rã người đến mức tối về ngủ mà nghe tiếng máy trong tai mình. Sau vụ đó tôi mới thấm một chuyện: trông coi xưởng không phải là chạy nhanh hơn, mà là biết chọn việc để khỏi phải chạy.
Không ít người thắc mắc tôi kinh nghiệm làm xưởng ở vùng Đồng Nai, mình thường bảo hãy xem thi công nội thất biệt thự rồi quay lại ngồi nói chuyện thật lòng với nhau. Vì chuyện nghề này không gói gọn vào dăm ba dòng được.
Tôi đã từng nghĩ dựng xoong chỉ cốt tay nghề vững
Hồi năm 2019, mình dựng xưởng với ba người thợ. Lúc đó mình tin chắc nịch là cưa giỏi, đóng tốt là đủ rồi. Mình đã đi thợ đơn lẻ ở quê mấy năm ròng, bàn ghế đóng xong khách khen nên tôi tưởng ra xưởng chỉ là chuyện nhân số lượng thêm. Đời chẳng dễ dàng vậy.
Tháng đầu xoong ăn vỏn vẹn 2 bộ tủ bếp, trừ sạch phí tổn lời sáu triệu đồng. Nghe thì ít ỏi nhưng thực tình mình vẫn phải học đủ thứ mà trước giờ chẳng từng đụng tới: báo giá, đọc hợp đồng, sắp thời gian giao hàng, mua gỗ theo lô, rồi quản tiền lương thợ. Có hôm mình ngồi cạp bút tính giá một bộ tủ mà tính tới lui ba lần vẫn trật mất dăm trăm nghìn. Lúc ấy tôi mới hiểu ra tay nghề chỉ là một chân trong chiếc ghế ba chân. Hai chân kia là tiền và người. Thiếu một chân là đổ.
Một đêm ngồi nhìn lại ngó bảng công nợ
Đêm tháng tám năm 2022, tôi ngồi một mình ở góc xưởng, trước mắt là cuốn sổ ghi nợ nần. Lật tới lật một hồi lâu, tôi giật mình nhận ra ba khách ruột đang nợ tổng cộng 180 triệu đồng. Trong khi đó đến tháng nào tôi cũng phải trả đủ lương cho anh em. Cảm giác nó nghẹn ghê, tựa nuốt viên đá mà chẳng nuốt nổi.
Ngày kế tiếp tôi gọi anh em lại rồi đổi cách thu tiền. Nói thẳng là nhiều khách khó chịu lúc ban đầu. Nhưng tôi vẫn giữ nguyên tắc thu năm mươi phần trăm trước khi cắt gỗ, ba mươi phần trăm đến lúc ráp khung, hai mươi phần trăm chót khi giao hàng. Dòng tiền trước thay thay thì tháng nào đều có hụt vài chục triệu, có tháng phải mượn nóng để trả lương thợ. Từ khi theo cách mới, 1 năm trời mình chẳng phải phải vay nóng lần nào, thậm chí để dành ra được một khoản dự phòng nho nhỏ.
Nói thì dễ, nhưng làm mới biết khó. Có bác khách bảo đóng chiếc giường mà đòi cọc trước nghe kỳ quá. Tôi đành nói rằng cọc trước chính là để mình mua gỗ về cho đúng loại đúng lứa mà khách chọn. Nghe vậy thì đa lớn người ta hiểu ra ngay. Làm nghề mà cứ ngồi chờ thì mình chết trước khi khách trả tiền.
Bác thợ cả chỉ tôi chuyện chọn gỗ chứ không phải nhắm giá
Trong xưởng mình gắn bác thợ cả làm nghề hơn ba mươi năm. Ông chỉ mình kiểu nghe tiếng gõ vào thân gỗ để biết gỗ khô chưa. Gỗ khô đủ thì tiếng gõ nghe đanh gọn, nhưng gỗ còn tươi thì tiếng nghe đục uỳnh ù. Bác và dạy lối loại gỗ tạp trộn vào lô xoan đào. Lô nào mà giá rẻ hơn chục phần trăm hơn chỗ quen thì phải dè.
Mình nhớ có một đơn tủ áo đóng cho một nhà phố bên Biên Hòa. Vỏn vẹn 8 tháng sau khi giao hàng, khách gọi báo bị mối ăn hết một cánh ván. Mình phải đóng mới miễn phí, tính ra hết 22 triệu. Tiền thì đau một phần, nhưng điều mất nhiều lắm là uy tín. Khách quen cho mình là vốn lớn nhất.
Từ vụ đỏm đó, mình dựng quy trình kiểm gỗ đầu vào. Cứ lô gỗ nào về xưởng thì phải đo độ ẩm bằng máy, bỏ ra gỗ mắt mục và gỗ dập vỡ. Nghe thì mất thời giờ nhưng tính ra thì rẻ hơn nhiều so với việc phải làm lại. Anh em trong xưởng lúc đầu thấy phiền nhưng sau này anh nào đều thấy nhẹ người.
Giữ xoong nhỏ nhiều khi lại lời hơn phình ra
Năm trước mình tí nữa ký thêm mặt bằng 400 mét vuông để mở xưởng to hơn. Tôi ngồi tính thử một buổi chiều, so với xưởng một trăm tám mươi mét vuông đang dùng. Tiền thuê chỗ mới gấp tầm 2,5 lần, điện 3 pha tính theo đồng hồ công tơ thì mỗi tháng thêm tám đến mười triệu. Lương thợ cũng phải tăng theo bởi mình cần thêm người. Số đơn tối đa mà xưởng to hơn kham nhận thì chỉ gấp rưỡi chứ không gấp đôi vì vẫn phụ thuộc tay nghề thợ.
Rồi đến một đơn chuỗi sáu mươi căn hộ tới tới tôi. Thật lòng là tôi thèm lắm, nhưng tôi từ chối. Bởi với 7 người trong xưởng, chạy sao kịp 60 nhà trong mấy tháng mà vẫn giữ được chất lượng như mấy đơn nhỏ lẻ. Hôm nói lời từ chối xong, tôi thấy nhẹ cả người. Vợ mình hỏi sao không nhận đi, mình bảo: tiền nhiều thật nhưng đóng ra không kịp thì mất hết khách. Xưởng mình hiện tại nuôi 7 người ăn ở, giữ được một mớ khách ruột đặt hàng đều đặn mỗi năm. Nói thì cái làm chủ nó không nằm ở chỗ to hay nhỏ, mà ở chỗ mình biết đủ sức tới đâu.
Anh em mở xưởng hay đang định dựng xoong, thử ngồi lại xem mình đang chạy theo đơn hay đang gây dựng nền nghề cho mình. Chậm một chút mà chắc, hơn là nhanh rồi vỡ nửa đường.